designplanet.tv

Η Αγγελική Τριαρίδου σας ταξιδεύει στον πλανήτη της ιστορίας, της τέχνης, της αρχιτεκτονικής, και του design


ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΤΡΙΑΡΙΔΟΥ /

REPORTAGE

/

21 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 2015

CARNIVAL FIESTA

ΜΙΑ ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΗ ΕΚΦΡΑΣΗ ΥΠΑΡΞΙΑΚΗΣ ΛΥΤΡΩΣΗΣ, ΠΟΥ ΓΕΝΝΗΣΕ ΟΡΙΑΚΑ ΕΠΙΤΕΥΓΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΕΚΦΡΑΣΗΣ – ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΤΡΑΓΩΔΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΘΕΑΤΡΟ ΜΕΧΡΙ ΤΟΝ ΠΑΡΕΝΔΥΤΙΚΟ ΚΟΣΜΟ ΤΟΥ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟΥ…

Προτού επιχειρήσουμε τον οποιοδήποτε ορισμό και την κάθε περιγραφή πρέπει να ξεκαθαρίσουμε πως πρώτα και πάνω από όλα το καρναβάλι είναι μια αντίπραξη στον φόβο: στον φόβο της εξουσίας και τον φόβο του θανάτου, στον φόβο της ίδιας μας της ματαιότητας. Για αυτό τον λόγο η κουλτούρα και η αισθητική του Καρναβαλιού εκκινεί μαζί με την ίδια την ανθρώπινη ιστορία: περίπου με τον ίδιο τρόπο που οι άνθρωποι αναζητούν το θεϊκό ή το θείο, αναζητούν το οργιαστικό και το εξαχρειωτικό: το πιστοποιούν οι αρχαίες βακχικές τελετουργίες του Διόνυσου, το αρχαίο δράμα, το θέατρο, οι λαϊκές γιορτές, οι παραδοσιακές τελετές σε όλες τις πολιτείες του κόσμου, η ένταξη ενός πανάρχαιου εθίμου στις τέχνες αλλά και στην κοινωνία του θεάματος. Και δεν είναι τυχαίο πως μόνο στους σκληρούς θεοκρατικούς ολοκληρωτισμούς ή σε θρησκευτικές σέκτες ολοκληρωτικού εγκεφαλικού ελέγχου δεν υπάρχουν καρναβαλικές γιορτές – μία κατάσταση εμπρόθετης μέθης που ελευθερώνει.

[pic02c]

Με τη λατινογενή λέξη Καρναβάλι, την αντίστοιχη της ελληνικής απόκρεω ή αποκριά, χαρακτηρίζεται η περίοδος των τριών εβδομάδων πριν από την Καθαρά Δευτέρα, κατά την οποία επικρατεί το έθιμο του μασκαρέματος. Κυριολεκτικά «Αποκρεά» σημαίνει τον αποχαιρετισμό της περιόδου κρεατοφαγίας ή την αποχή από το κρέας (από-κρεώ). Αντίστοιχα και η λατινογενής λέξη «Καρναβάλι» είναι σύνθετη από τις λέξεις carne = κρέας και vale = χαιρετώ.

"Φυσικά οι ρίζες των εθίμων της Αποκριάς μπορούν να ανιχνευθούν στην προϊστορία: εκφράζονται με τις λατρευτικές γιορτές προς τιμήν του θεού Διονύσου, στις οποίες κυριαρχούσε ο ενθουσιασμός, η ευθυμία και η σκωπτική διάθεση – και σε όλες τις μεταγενέστερες αναπαραστατικές τελετές του δυτικού κόσμου.

Τις μέρες αυτές γίνεται το έθιμο του γλεντιού, της ψυχαγωγίας και του «μασκαρέματος», της μεταμφίεσης, που έχει παραμείνει από παλιές "εθνικές" γιορτές της ρωμαϊκής εποχής, τις γιορτές αφιερωμένες στην έκπτωση του θεού Κρόνου από τον θεό Ήλιο - Δία: τα Κρόνια «Λουπερκάλια» και «Σατουρνάλια» και από τις αρχαιότερες «Διονυσιακές γιορτές» των Ελλήνων, όπου οι άνθρωποι μεταμφιέζονταν, χόρευαν, τραγουδούσαν πίνοντας κρασί και το κέφι έφτανε στο κατακόρυφο προς τιμή του Διόνυσου. Με την επικράτηση του χριστιανισμού, στοιχεία της αρχαιοελληνικής λατρείας συνδυάστηκαν στη συνείδηση και τις παραδόσεις των ανθρώπων και συνυφάστηκαν με την περίοδο πριν από τη Σαρακοστή. Από το 19ο αι. μέχρι σήμερα το καρναβάλι ξεκινά κάθε χρόνο την Κυριακή του Τελώνη και Φαρισαίου και λήγει την Κυριακή της Τυροφάγου. Παλιότερα, τον εορταστικό τόνο έδιναν οι παρέες των μεταμφιεσμένων, που κυκλοφορούσαν στους δρόμους και γύριζαν τα βράδια στις γειτονιές τραγουδώντας άσεμνα και σκωπτικά τραγούδια. Αυτού του είδους, όμως, οι καρναβαλικές εκδηλώσεις χάθηκαν σε μικρό ή μεγάλο βαθμό με το πέρασμα του χρόνου για να επικρατήσουν οργανωμένες από τις τοπικές κοινωνίες και τυποποιημένες εορταστικές εκδηλώσεις με αποκριάτικες στολές και άρματα. Το καρναβάλι όμως είναι στενά συνυφασμένο με την πολιτισμική κληρονομιά κάθε χώρας… Κυρίαρχα στοιχεία σε αυτά αποτελούν τα φαλλικά σύμβολα αλλά και η κοροϊδία των ιερών συμβόλων και των εξουσιαστικών δομών, η εξαχρειωτική αποκαθήλωση κάθε τάξης και κάθε ιερότητας.

[pic09c]

Όσο το καρναβάλι υπήρξε η καρδιά της λαϊκής κουλτούρας τόσο τροφοδότησε την παγκόσμια πολιτισμική έκφραση του φαντασιακού: Ο κατάλογος δεν έχει τέλος καθώς η απελευθερωτική διάσταση του καρναβαλιού με τους μαζικούς άναρχους χορούς και τα ατέλειωτα γλέντια, το γεφύρωμα του χάσματος ανάμεσα σε τάξεις, φύλα και ηλικίες, έχει γίνει αναπόσπαστο μέρος της δυτικής κουλτούρας, έστω κι αν με την πάροδο των ετών δείχνει να εμπορευματοποιείται και να ενσωματώνεται στην κυρίαρχη, ευρέως αποδεκτή και ανώδυνη για το σύστημα μορφή διασκέδασης. Αυτήν ακριβώς τη διάσταση θα θελήσουν να τονίσουν και να «απαθανατίσουν» οι δυτικοί καλλιτέχνες από την Αναγέννηση μέχρι το μοντερνισμό. Έτσι ο Φλαμανδός Πίτερ Μπρέγκελ, ένας από τους πιο σημαντικούς εκπροσώπους της βορειοευρωπαϊκής αναγέννησης τον 15ο αιώνα, ζωγράφισε με ιδιαίτερη σχολαστικότητα σκηνές από μαζικές συναθροίσεις και καθημερινά αστικά στιγμιότυπα. Στα έργα του, όμως, είναι συχνή η παρουσία επαιτών και αναπήρων, ασθενών και ανθρώπων με φυσικά ελαττώματα που συνυπάρχουν με τους αστούς και τους εμπόρους σε πολύβουα σκηνικά που θυμίζουν την αισθητική του Ιερώνυμου Μπος. Ονόμασε, μάλιστα, ένα από τα πιο γνωστά του έργα με τον τίτλο «Η Μάχη του Καρναβαλιού με τη Σαρακοστή» (1559), όπου απεικονίζεται η «σύγκρουση» της χριστιανικής, ευπρεπούς και «κατανυκτικής» Σαρακοστής με το λαϊκό και «εκχυδαϊσμένο» καρναβάλι στους δρόμους της Αμβέρσας.

[pic04c]

Κι αν ο ο Βενετός Τζιοβάνι Αντόνιο Καναλέτο τον 18ο αιώνα, στην καρδιά του ροκοκό, απέδωσε την καρναβαλική ατμόσφαιρά της Βενετίας, αναμφίβολα ο μεγάλος ζωγράφος του Καρναβαλιού, της παρενδυσίας και της οργιαστικής εξαχρείωσης είναι ο ΙσπανόςΦραγκίσκο Γκόγια. «Η Ταφή της Σαρδέλας» (1816) που προαναγγέλλει τους «Μαύρους Πίνακες» που θα ακολουθήσουν, απεικονίζει μια παρόμοια καρναβαλική σκηνή αλλά σε εντελώς διαφορετικό κλίμα. Η τελετή του Γκόγια παραπέμπει σε μια λιτανεία που λάμβανε χώρα στις όχθες του Μαντζανάρε, στο κέντρο της Μαδρίτης και κορυφωνόταν με την ταφή των καρναβαλικών συμβόλων, συμβολίζοντας το τέλος του γλεντιού και του ξεφαντώματος και την έναρξη των στερήσεων της Σαρακοστής. Η φρενίτιδα των συμμετεχόντων και το παραλήρημα στο οποίο έχουν ξεσπάσει αλλά και οι μεταμφιέσεις τους με μάσκες ζώων, σατανιστικά σύμβολα και στολές που παραπέμπουν στο θάνατο είναι ένας σαφής υπαινιγμός του Γκόγια για το παγανιστικό περιεχόμενο του Καρναβαλιού, ουσιαστικά ως συνέχιση των Σατουρναλίων και άλλων λατρευτικών και απελευθερωτικών τελετών του παρελθόντος.

[pic03c]

Πολλοί ζωγράφοι του μοντερνισμού εστίασαν επίσης το ενδιαφέρον τους στους καρναβαλιστές, στους σαλτιμπάγκους και τους αρλεκίνους, τους πιερότους και τους πλανόδιους διασκεδαστές των λαϊκών πανηγυριών και ξεσπασμάτων. Ο Πάμπλο Πικάσο, στις απαρχές της παρισινής ροζ περιόδου του (1904-1906) ζωγράφισε σε μελαγχολικούς τόνους και μουντά χρώματα τη θλίψη πολλών από τους καλλιτέχνες του δρόμου με αποκορύφωμα ίσως τον «Θάνατο του Αρλεκίνου» το 1906.

[pic05c]

Ο μεταϊμπρεσιονιστής Τζέιμς Ενσορ που ζωγράφισε πολλούς μεταμφιεσμένους και μασκοφόρους καρναβαλιστές έλεγε: «Αφέθηκα με ευχαρίστηση στο βασίλειο της μοναξιάς στο οποίο η μάσκα είναι ενθρονισμένη με όλη της τη βία, το φως και τη μεγαλοσύνη της. Για μένα η μάσκα αντιπροσωπεύει θαλερότητα στους τόνους, υπερβολική έκφραση, πολυτελή ντεκόρ, μεγάλες και απρόσμενες χειρονομίες, απελευθερωμένες κινήσεις και επιλεγμένες αναταράξεις». Στο έργο του «Αυτοπροσωπογραφία Περιστοιχισμένη από Μάσκες» (1899), που θυμίζει την αντίστοιχη αυτοπροσωπογραφία του Ρούμπενς, δεν δίστασε να ζωγραφίσει τον εαυτό του στο επίκεντρο ενός πλήθους μασκοφόρων, απρόσωπων, ίσως και απειλητικών μεταμφιεσμένων. Ο Χουάν Γκρι που συμμετείχε στην κυβιστική επανάσταση του Πικάσο δημιούργησε μια σειρά από Αρλεκίνους (1918-1919), με πιο γνωστό έργο του τον «Αρλεκίνο με την κιθάρα», ενώ ο Χουάν Μιρό σε πιο σουρεαλιστικό ύφος ζωγράφισε το 1924 το «Καρναβάλι των Αρλεκίνων», μια χιουμοριστική ελεύθερη σύνθεση γεμάτη χρώμα και φιγούρες που θυμίζουν αστεία καρτούν.

[pic07c]

Ο Μιχαήλ Μπαχτίν, ένας από τους σημαντικότερους Ρώσους στοχαστές του 20ού αιώνα, μελέτησε και ανέλυσε ενδελεχώς το φαινόμενο του μεσαιωνικού και του αναγεννησιακού καρναβαλιού και μέσω αυτού του λαϊκού πολιτισμού της Ευρώπης φτάνοντας ακόμα και σε παραλληλισμούς με το έργο του Ντοστογέφσκι. Επικεντρώνοντας στο έργο του Φρανσουά Ραμπελέ και δίνοντας έμφαση στην άσεμνη, επιτηδευμένα «χυδαία» γραφή, στις βωμολοχίες και στο σκατολογικού τύπου χιούμορ του Γαργαντούας και Πανταγκριέλ (1532), ο Μπαχτίν ερμηνεύει τον ανθρωπολογικό και κοινωνιολογικό ορίζοντα του Μεσαίωνα και καταλήγει, ίσως με κάποιον υπέρμετρο ζήλο, σε ενδιαφέρουσες απόψεις για την ακμή και παρακμή αυτού του είδους λαϊκής διασκέδασης. Ουσιαστικά ο Μπαχτίν τόνιζε ότι στην καρδιά του καρναβαλιού βρισκόταν η ιδέα της ανατροπής της πραγματικότητας, η παράδοση της ανατροπής της κατεστημένης κοινωνικής και θρησκευτικής τάξης. Εξάλλου ο Ουμπέρτο Έκο στην «Ιστορία της Ασχήμιας», σημειώνει πως «η επιμονή στη βωμολοχία δεν αφορά πλέον μια παρενθετική αναρχική λαϊκή εξέγερση, αλλά γίνεται μια αληθινή πολιτισμική επανάσταση. Σε μια κοινωνία που τώρα πια υποστηρίζει την υπεροχή του ανθρώπινου και του γήινου σε σχέση με το θεϊκό, το άσεμνο γίνεται μια υπερήφανη διακήρυξη των δικαιωμάτων του σώματος».

[pic06c]

Ωστόσο το κρίσιμο καρναβαλικό διακύβευμα είναι η ηθική παρενδυσία – η άρνηση της προκαθορισμένης ταυτότητας ως προϋπόθεση ελευθερίας. Είτε διαβάζοντας τις «Μάσκες του Κόκκινου Θανάτου» του Πόε, είτε βλέποντας τον «Χορό Μεταμφιεσμένων» του Βέρντι  ή τους «Παλιάτσους» του Λεονκαβάλο, είτε παρακολουθώντας το σπαρακτικό «Ορφέο Νέγκρο» του Μαρσέλ Καμύ ή το ζοφερό «Dont look now» του Νίκολας Ρεγκ, είτε, για να έρθουμε στην ελληνική λογοτεχνία, διαβάζοντας το «Και με το φως του λύκου επανέρχονται» της Ζυράννας Ζατέλη ή το τραγικό τέλος της «Ερωτικής Αγωγής» του Μάνου Κοντολέων, καταλήγουμε από διαφορετικούς δρόμους στο ίδιο συμπέρασμα: πως η ηθική παρενδυσία είναι μέρος της φαντασιακής μας προσδοκίας μας, συχνά και το όριό της.

[pic08c]

Γιατί αυτό είναι καρναβάλι: μια επικράτεια ονείρου, ενστίκτου κι επανάστασης, ένας χώρος φαντασιακής εκπλήρωσης και ηθικής ελευθερίας. Κι αν δούμε λίγο πιο προσεκτικά τον σύγχρονο κόσμο ίσως το καρναβάλι να είναι ένα κομμάτι από το επερχόμενο μέλλον, ο πανάρχαιος προάγγελος των αλλεπάλληλων υπαρκτικών αναζητήσεων εκφράζονται με τα ψευδώνυμα παρενδυτικά avatars στις Ιντερνετ, στην διαρκώς αυξανόμενη κοινότητα του Facebook, στις γεωμετρικά αναδυόμενες διαδικτυακές εικονικές πραγματικότητες σαν το Second Life… Ας μην φοβόμαστε αυτό που ονειρευτήκαμε• εξάλλου ο Γκαίτε επιμένει: "τα όνειρά είναι οι ανάγκες μας…"

Αγγελική Τριαρίδου

ΠΡΟΣΦΑΤΑ

Η ΑΛΧΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΑΝΟΙΞΗΣ

ΦΟΒΟΥ ΤΑΣ ΕΙΔΟΥΣ ΤΟΥ ΜΑΡΤΙΟΥ

ΕΥ-ΞΕΙΝΟΣ ΠΟΝΤΟΣ

Ο ΑΓΙΟΣ ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ ΚΙ ΕΓΩ

ΔΗΜΟΦΙΛΗ

Η ΚΥΡΑ ΣΑΡΑΚΟΣΤΗ

ΠΕΤΑΕΙ, ΠΕΤΑΕΙ...

ΑΠΟ ΜΑΡΤΗ, ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ...

ΣΧΟΛΙΑ

ΑΠΟΣΤΟΛΗ
Το σχόλιό σας έχει σταλεί και θα δημοσιευτεί το συντομότερο.
Ευχαριστούμε!

γράψτε το
σχόλιό σας

code & design : Stelios Ignatiadis ACTUS anima logo ACTUS ANIMA
Loading